Los argumentos del Concello de A Coruña para recuperar la Casa Cornide de los Franco: de una adquisición de "mala fe" a una ley de la República que se burló

Tras anos de demoras e trámites, o pleno do Concello da Coruña votará, a próxima semana, se anular os acordos municipais que facilitaron que a Casa Cornide acabase en mans da familia do entón ditador Francisco Franco. O paso é parte do proceso, con longos atrasos, para recuperar o inmoble para a Facenda municipal: en setembro de 2019, coa alcaldesa Inés Rey iniciando o seu primeiro mandato, a Corporación xa aprobou unha moción para que se iniciasen accións legais con este obxectivo, e a rexedora afirmou en decembro dese ano que a demanda para recuperar o inmoble estaba "a piques de presentarse". Entre os argumentos do Concello para propor a anulación figuran que foi unha adquisición de "mala fe" e que se burlou unha lei aprobada en decembro de 1931, na Segunda República, para evitar a alienación sen control de bens patrimoniais.

De Conservatorio a casa dos Franco

A Casa Cornide, un edificio protexido do século XVIII situado na Cidade Vella, fue usado no século XIX como sede do Ayuntamientou, pero a inicios do século XX pertencía a particulares. Nos anos 40 o Concello realizou xestións para convertelo nun conservatorio, e en 1949 comprouno o Ministerio de Educación por 339.000 pesetas. En 1958 o pleno municipal aprobou acordos para permutarlo e adquirilo para o conservatorio, e en xuño de 1962 formalizouse a operación, valorada nunhas 345.000 pesetas. Pero aos poucos días saíu a poxa pública, e o empresario coruñés Pedro Barrié da Maza, nomeado en 1955 polo franquismo Conde de Fenosa, comprou o inmoble en agosto por 305.000 pesetas. Catro días máis tarde, vendeullo a Carmen Polo, esposa de Francisco Franco. O pleno votará se anular o acordo do pleno que sacou o inmoble a poxa, e o que llo adxudicou a Barrié da Maza.

Unha "simulación absoluta" que non xera dereitos

De acordo cun informe do doutor en Dereito e profesor da Universidade dá Coruña Carlos Aymerich, o pleno do 2 de agosto de 1962, onde se tomou o acordo celebrouse con múltiples irregularidades, como incumprir o prazo de convocatoria, non motivar a urxencia ou non observar un prazo de alegacións. Trátase de vicios que levarían a que o procedemento fose nulo. A adquisición por parte de Carmen Polo foi unha "simulación absoluta", e como se fixo co inmoble por este procedemento, Aymerich considera que non foi propietaria nin ten dereito a ela, e tampouco os seus herdeiros.

Modificación das condicións da poxa

Entre as irregularidades que se cometeron está que se cambiaron as condicións do procedemento. Cando este abriuse, púñanse como condicións especiais que na Casa Cornide non se poderían realizar modificacións sen previa autorización do Concello, e que a persoa que se fixese co inmoble en poxa non podería enajenarlo durante dez anos. Pero cando se adxudicou a Barrié da Maza, o pleno si lle permitiu enajenar, permitindo así a revenda a Carmen Polo.

Evasión da lei

De acordo co Concello, a permuta, a venda a Barrié da Maza e a compra por Carmen Polo eran un "esquema orquestrado" para que a Casa Cornide pasar a mans do ditador Francisco Franco. Pero, por que empregou este mecanismo? Segundo argumenta Aymerich, permitir que un ben patrimonial pasase á propiedade privada do xefe do Estado, para o que tiña que pasar a mans do Concello aínda que fose por un período breve. A lexislación en vigor naquel momento establecía que o xefe de Estado non podía ser adxudicatario dunha poxa na que se enajenase un ben dun Concello, pero formalmente gañouna Barrié da Maza. E o ben entrou na familia a través de Carmen Polo, pero estaba casada con Franco en réxime de gananciais, polo que o Concello considera que a adquisición, realmente, é do exdictador, que autorizou expresamente a operación con licenza marital. O mecanismo sería así unha evasión da lei, e nula de pleno dereito.

Negocio "ruinoso"

A adquisición da leira por parte do Concello, afirma Aymerich, que redactou dous informes sobre o asunto, foi atrasada ata que o Consistorio coruñés aceptou participar neste esquema, co concurso de Barrié da Maza e do subjefe provincial do Movemento Nacional. A adquisición da leira non respondeu a un "interese público", senón ao do ditador, e a operación foi "economicamente ruinosa". Barrié da Maza pagou 305.000 pesetas pola casa, pero o Concello pagou en 1964, cando o inmoble xa pertencía aos Franco, máis de 940.000 pesetas por obras para reconstruíla e reparala. Ademais, o ditador e a súa familia non abonaron impostos municipais, e Carmen Polo só pagou un "prezo simbólico" a Barrié da Maza, 25.000 pesetas.

Incumprimento dunha lei da República

A lei do 10 de decembro de 1931, aprobada na Segunda República, buscaba impedir que se enajenasen inmobles e obxectos con valor artístico, arqueolóxico ou histórico de máis de cen anos sen a preceptiva autorización do Ministerio do que dependesen, segundo sinala o Concello. A Casa Cornide respondía a esta definición, e era necesaria unha autorización administrativa previa á transmisión de propiedade, con trámites como unha comunicación ao Gobernador Civil, publicación nun boletín oficial e en presa ou un informe dunha delegación de Belas Artes. Se non se cumprían estes requisitos, sempre de acordo coa normativa, a transferencia de propiedade debía anularse, con comiso dos bens. O trámite de autorización ministerial, segundo sinala o Concello baseándose na interpretación de Aymerich, non se respectou, co que a venda realizada por Barrié da Maza a Carmen Polo sería nula.

"Unha poxa ficticia"

A alcaldesa, Inés Rey, afirmou este xoves que o pleno dará luz verde á proposta municipal, ademais de rexeitar as alegacións presentadas pola familia Franco. "A Casa Cornide foi un ben público usurpado pola ditadura mediante unha poxa ficticia e ten que volver ao público", defendeu a rexedora. O Concello sinala que o inmoble foi declarado Ben de Interese Cultural (BIC) en 2023 "grazas aos trámites e informes municipais", o que obrigou ao Franco para abrir as portas a visitas, aínda que só empezaron a facelo case dous anos despois de a declaración. En canto aos pasos para dar, Aymerich sinala que tras a nulidade da poxa deberíase realizar un acción civil de declaración de dominio que anule o contrato de compravenda por Carmen Polo, que "sería decidida tamén nese proceso".