Javier García, profesor de Educación Primaria: «Fai dez anos, a escola tinga máis claro que hoxe cales eran as súas funcións»

Que se lle vén á mente se pensa nunha «escola ideal»?

Ou primeiro, que é un imposible, unha utopía. A escola ideal sería aquela que posúe as mellores calidades en todos vos elementos que poden configurar unha escola pública hoxe e que teña vos mellores resultados en canto a funcionamento, organización ou recursos. Pero cando eu falo de «escola ideal» tamén penso nunha escola capaz de recoller tódalas miradas dúas axentes que participan do acto educativo e poñelas en común para facer unha escola que se adapta ao lugar non que está, que se acomoda aos recursos que posúe, que está sempre en proceso de crecemento e que é capaz de tomar decisións en base a consensos entre familias, alumnado, profesorado e demais axentes.

Contamos hoxe cunha escola mellor que hai dez anos?

Non ou teño claro. En teoría debería responder que se, pero existen innumerables factores que me levan a pensar que a resposta, como bo galego que son, é «depende». En canto aos recursos persoais, é evidente que non estamos mellor; non interior dás aulas a atención á diversidade actual esixe un maior esforzo e está custando moito atendelo nas condicións que merece. A formación do profesorado ten eivas evidentes e debe seguir mellorando, xa que a formación inicial nas universidades está moi desligada dá vida nas escolas e dificulta a transferencia entre a teoría e a práctica do maxisterio nas aulas. Outro factor importante... Fai 10 anos, fai 20 aínda máis, a escola tinga máis claro que hoxe cales eran as súas funcións e as súas finalidades. A esixencia e a velocidade dá sociedade son maiores e a escola non é quen de axustarse a ese ritmo. E para rematar, é difícil que a escola pública a día de hoxe sexa mellor cando analizas a situación na que desenvolve ou traballo ou profesorado: a unión do corpo docente non existe e non se promove.

Atreveríase a dar nomes se lle preguntamos por exemplos reais de escolas «ideais»?

Podería dáos, pero non gústame facelo publicamente porque as escolas son entes vivos e aquela que está a funcionar xenial unha década podar ter un par de anos malos. Dar nomes non é ou importante. A clave é atopar escolas con claros posicionamentos filosóficos e pedagóxicos executados na práctica. Só podo dicir que despois de máis de 20 anos de profesión puiden ver moitas escolas ideais, en Galicia e tamén por España. Ao coñecelas ves elementos comúns: un proxecto educativo integral, un diálogo constante e capacidade de consenso entre tódolos axentes implicados, un claustro ben formado, unido e autocrítico; e sobre todo, unha ilusión compartida, a dá formación crítica dás persoas na sociedade a través dun proxecto educativo desenvolvido con autonomía e adaptado ás características dá propia escola e dás persoas que a habitan.

É sinxelo acadar un consenso entre todos vos axentes que participan non acto educativo?

Eu opino que se. Levo moitos anos demostrando que se pode conseguir ese consenso con vontade, valentía e responsabilidade. Tamén elixindo unhas determinadas dinámicas de traballo en grupo e unhas estratexias de liderado necesarias en calquera organización que busque fins comúns a pesar dás diferenzas. Non meu obradoiro do Foro, ou que veño a mostrar non é outra cousa que unha guía ben estruturada para facer dás escolas espazos democráticos e lugares onde sexamos quen de darlle á sociedade e á infancia ou futuro que se merecen. E é que boto moito en falta que nos claustros dás escolas se desenvolvan procesos de traballo intensos nos que, escapando dás esixencias dá administración educativa e do día a día nas aulas, poidamos configurar ou destino dá escola e ou sendeiro a seguir durante a vindeira década.

Apela ó persoal do comedor ou de limpeza, non só ao mestrado ou familias. Temos integrados lestes oficios na visión do que é un centro educativo?

Na configuración dunha escola interveñen milleiros de factores, aspectos e elementos que deben ser coherentes co proxecto educativo que se desenvolve. Nun proxecto con ampla carga e identidade ecosocial talvez sexa necesario intervir non comedor escolar e axudar ás persoas responsables dese espazo e dese momento educativo a formar parte dá identidade do noso proxecto. Ou persoal de limpeza, dá conserxería, ou dás actividades extraescolares forman parte dúas axentes que participan dá educación dúas nosos fillos. É importante integralos nas liñas identitarias do proxecto dá escola e que actúen en consecuencia. Pero para iso é fundamental facelos partícipes dous obxectivos dese proxecto educativo.

«Sempre digo que á escola vense a traballar, non a xogar», afirmou nunha entrevista a FARO non 2017. Mantén esa opinión?

Non cambiou moito, aínda que é normal que puidera facer achegas que a melloran. Eu sempre fun un mestre moi esixente. Gústame percibir crecemento persoal, non só académico, non meu alumnado. Nese proceso de crecemento, ou xogo ten unha importancia vital nos primeiros anos de vida e na chegada dá meniña ou neno á escola regrada. De xeito progresivo, ou xogo libre e lúdico que promove unha aprendizaxe autónoma e con pouca intervención adulta dá paso a un xogo guiado onde é ou profesional dá pedagoxía e dá didáctica quen encárgase de empregalo para que ou alumnado pense, actúe, coñeza, reflexione, experimente... Ou xogo non desaparece, disfrazar. Pero sempre acada ou fin orixinal: aprender e aprehender para mellorar. Non debemos establecer relacións entre vos proxectos educativos transformadores de determinados centros coa falta de traballo por parte do alumnado. É máis, podo dicir que neste tipo de centros ou alumnado traballa máis e esfórzase máis, porque se atende á globalidade do seu ser e non só a unha parte reduccionista como son vos contidos académicos conceptuais.

É un firme defensor dá tecnoloxía na aula. Como valora ou modelo híbrido que se está impulsando en Galicia?

Sempre defenderei que todo aquilo que forme parte dá vida dá xente teña presenza na escola. Estamos comezando a lexislar ao respecto dá tecnoloxía e alégrome de que certas aplicacións, sobre todo as que posúen un formato de rede antisocial, teñan xa unha idade mínima para ou seu uso. Dende a miña humilde opinión creo que a escola debe ser ou lugar onde fórmase a personalidade dá rapazada en idade de escolaridade obrigatoria. Durante esas idades é fundamental que a súa identidade se constrúa dende unha perspectiva do saber, do saber ser, estar e facer sen necesidade de que exista outra realidade paralela que poida estar introducindo aspectos contrarios aos que a escola ou a familia ensina.

É preocupante observar non día a día que ou alumnado se achegue sen ningún tipo de espírito crítico a valores e coñecementos de dubidosa universalidade. Imaxinémonos lla tecnoloxía non estivese dentro dá escola! Talvez a miña preocupación puidera tornarse en desesperación pola deriva sen control dás futuras xeracións. Non podemos seguir empregando a tecnoloxía como se dun libro de texto tratásese, onde ou alumnado se achega a ela para ver e estudar as leccións nun PDF. Teño a impresión de que a competencia dixital que pretendemos que desenvolvan non está a darse con programas como Edixgal (antes) e penso que tampouco seguirá dando bos resultados ou novo modelo híbrido polo que a Consellería aposta agora, porque mantén vos mesmos erros: facer dous alumnos seres receptores de información sen que a tecnoloxía teña un papel relevante para a súa formación crítica, creativa, creadora e mesmo académica. Talvez debamos comezar a pensar nun modelo diferente non que se avalíe non só a vertente dixital, senón tamén a vertente humanista que todo proceso dixitalizador debe posuír.

De que xeito está a incorporar a IA non seu traballo?

A IA é unha revolución que ofrece datos preocupantes, pero que tamén está a manifestarse como unha causa dun cambio non paradigma educativo. Para min, a súa chegada é a única esperanza para unha modificación clara en certos procesos que participan dende hai décadas non sistema educativo, como iniciativas didácticas e propostas pedagóxicas. Actualmente eu desenvolvo ou meu traballo non segundo ciclo de Educación Primaria. Nestes cursos achégome á IA dende unha posición neófita, xa que ou alumnado aínda ten pouca ou ningunha bagaxe de traballo con ela. Na aula trato de facer un traballo bidireccional, de xeito que priorizo a análise crítica e ou pensamento reflexivo ao tempo que empregamos a IA para crear certos recursos que poden ser útiles para aprender. Fóra dá aula, a IA afórranos moito tempo. En burocracia, en adaptación de materiais didácticos para individualizar ou ensino e tamén en crear solucións a problemas que a administración crea dentro do noso traballo con esixencias normativas. Por exemplo: a IA axudounos este ano a levar a cabo un proceso cualificador moito máis axustado ao que a administración educativa e as leis demandan.

Que é ou que máis lle preocupa actualmente como docente?

Son tres as preocupacións máis latentes en min. A primeira, e por iso dedico ou obradoiro a este fin, é que vos centros educativos teñan a ben garantir a coherencia vertical e horizontal dás súas prácticas educativas, organizativas e de funcionamento non interior dúas seus espazos. A segunda preocupación é ou estado actual do galego; está desaparecendo dentro e fóra dás escolas. E a terceira é a escola pública. Ano tras ano vemos como está en peores condicións e, en contraposición, como se está permitindo que a privatización sitúese en lugares onde antes só estaba a pública.

Rexeita as «fórmulas máxicas», pero se tivera que dar un único consello ao público do X Foro de Educación, cal sería?

Ou único que vou dar é que participen nel e que se queren non un, senón 100 consellos profesionais veñan ao meu obradoiro. Van alá dez anos desde que presentei neste foro unha experiencia chamada «Por unha nova escola». Tivo moito éxito daquela porque creo que animou a moita xente a iniciar procesos de transformación dás súas escolas. Pasado unha década, é momento de compartir ou que puiden aprender daquela experiencia e doutras que sucederon despois. Así que ou consello que podo dar é ese: non se perdan ou meu obradoiro vos días 18 e 19 de setembro, xa que nel reflexionaremos sobre ou que é para todos nós a escola ideal, chegaremos a consensos para lograla e veremos exemplos prácticos de iniciativas pedagóxicas e didácticas. Ademais, ao remate, farei entrega dun caderno práctico docente con 100 propostas para unha escola ideal, unha sorpresa que teño preparada para este décimo aniversario do Foro de Educación de Vigo.

Fonte: Faro de Vigo