O latexado ferido da selva do Perú

A literatura de viaxes contemporánea deixou de ser un mero exercicio de contemplación idílica para transformarse nunha crónica de urxencia. Cando hoxe asomámonos ás páxinas da miña nai converteuse en paxaro, unha aventura na Amazonia, a obra do xornalista Josep María Palau Riberaygua, atopámonos ante un severo aviso e unha denuncia descarnada. O Manu peruano, un refuxio inmenso e reserva da biosfera, transita neste texto da categoría de paisaxe cegadora á de organismo vivo ameazado.

O autor activa neste volume un berro de alerta apoiado por unha estatística tráxica: a perda irreversible de máis de tres millóns de hectáreas de bosque que empuxa á Amazonía cara a un punto de non retorno. Non estamos ante unha guía ao uso, senón ante unha pregaria laica pola preservación dos denominados ríos voadores e o equilibrio dun ecosistema que se resiste con fiereza á homoxeneización da modernidade. Palau censura con ironía a desnaturalización urbana que confunde a fauna salvaxe cun simple obxecto de consumo masivo.

O valor xornalístico da crónica radica na súa capacidade para retratar a coexistencia imposible de dous tempos históricos baixo o mesmo dosel: as comunidades contactadas e as non contactadas. Este fenómeno, en plena era da intelixencia artificial e a hiperconectividad, evoca o realismo máxico americano, un espazo onde o arcaico convive co contemporáneo. Desde fazañas históricas de exploradores e caucheros, ata a descrición técnica do quipu andino como unha asombrosa biblioteca téxtil tridimensional, o libro rescata a memoria do imperio inca e dignifica o papel relegado dos guías nativos.

O autor desentraña con mestría que penetrarse no Manu é comprender que a xungla é un organismo vivo, sagrado e reversible, un dosel forestal onde a realidade tanxible dilúese por completo. A travesía expón ao viaxeiro a calores deshidratantes, choivas pertinaces que caen como puñadas rítmicas sobre os tellados de zinc, e unha natureza corpórea, densa, que esixe vontade plena para ser atravesada. Neste escenario de lodo e misticismo, a narración adquire resonancias das grandes traxedias coloniais; o territorio explorado é, en última instancia, o reflexo da condición humana, unha xeografía onde coexisten conquistadores, buscadores febrís das cidades perdidas do Paititi e chamanes dominadores da ayahuasca que liberan a alma fóra de toda razón temporal.

A prosa funciona como un lazarillo estético que nos desvela simetrías antropolóxicas fascinantes, vasos comunicantes entre culturas inconexas que evocan as estruturas elementais do mito. É alí, baixo ceos de chumbo ou atardeceres acesos, onde a cosmogonía da mítica árbore Wanamei cobra vixencia e recórdanos que plantas, animais e homes habitan nun plano de igualdade absoluta ante a Pachamama. Nesa orde máxica, a desaparición física dun ser querido asimílase a través da hermosísima metáfora da nai do chamán que decide marchar ao río para converterse en paxaro, unha tremenda e razoada decisión humana cuxas razóns se revelan con precisión cronométrica.

O texto tamén constitúe unha profunda lección ambiental que define os límites éticos do turismo comunitario. A través dunha prosa precisa que retrata árbores camiñantes e especies asombrosas que poboan a Vía Láctea celeste, Palau invítanos a viaxar lixeiros de equipaxe e coa mente documentada, respectando a soberanía das comunidades locais.

Entre as brumas espesas da Cella de Néboa en Acjanaco, paraxe a case catro mil metros de altura onde a reverberación solar produce a marabillosa miraxe de contemplar dous soles á vez, a crónica destila as súas mellores virtudes descritivas. O autor sitúanos fronte a unha natureza colosal habitada por hoazines, oropéndolas de niños colgantes, armadillos e jaguares, un inventario prodixioso que se desprega ante os ollos do lector como unha cura de humildade intelectual.

Subscríbeche para seguir lendo