Canarias, epicentro dos bulos: o éxito da desinformación sobre cambio climático e a inmigración ponse a proba nas Illas

Canarias é un banco de probas para a desinformación e os bulos. A súa vulnerabilidade aos efectos xa notables efectos do cambio climático e a súa proximidade aos procesos migratorios desde o continente africano han convertido ao Arquipélago ao lugar onde se xestan e sométense ao nesgo cognitivo da sociedade as mensaxes que, a día de hoxe, convertéronse en parte da narrativa negacionista ou xenófoba que, segundo un recente informe de Seguridade Nacional, consolidáronse como factor de ameaza para España.

Así o describiu Rocío Benavente, xornalista científica especializada en verificación na Fundación Maldita.es, quen afirmou que "estes dous temas activan ou sensibilizan ideas preconcibidas en España e Europa". Fíxoo na Xornada para combater bulos e desinformación sobre o cambio climático, organizada por IRLab do Goberno de Canarias, onde tamén explicou como se xestan estas informacións falsas, o seu percorrido histórico e como as redes sociais han cambiado a forma de difusión.

"Canarias é un lugar especialmente exposto aos problemas meteorolóxicos e tamén é unha nas que a migración máis impactou", insistiu Benavente, que concretou que "en Canarias ponse a proba argumentos probeta para experimentar con narrativas desinformadoras", insiste. Deste xeito, pódese saber que mensaxes teñen máis éxito entre a poboación, e os que "calan, escalan".

En Canarias, por exemplo, unha das narrativas desinformadoras que máis impacto tivo na opinión pública é que aos inmigrantes trátanlles mellor que aos residentes. E este significado subxace en mensaxes que se fan virais en internet tales como: "aos inmigrantes que chegan en patera danlles un móbil e lévanos a hoteis 5 estrelas, mentres á miña nai non lle arranxan as pingueiras".

No caso do cambio climático, con mensaxes como "a natureza recupera o que é seu" subxace unha narrativa sobre que non existe solución factible para atallar a crise climática. "Ambos os temas combínanse e bótanse cara adiante con moita frecuencia, porque o ecosistema favoréceo e permíteo", destacou a Benavente.

Cinco riscos da desinformación

Fíxoo o mesmo día no que un informe de Seguridade Nacional contabilizou un total de cinco riscos que mostran unha peor evolución en cinco anos. Así, ademais da inmigración, atópase a vulnerabilidade do ciberespazo, a tensión estratéxica e rexional, os efectos do cambio climático e as emerxencias e as catástrofes.

Sobre as campañas de desinformación alerta de que "buscan influír en procesos políticos, erosionar a confianza nas institucións, moldear a opinión pública e debilitar a cooperación internacional" e fala de narrativas que buscan "entrelazar" migración con inseguridade para proxectar unha deterioración da seguridade pública.

Os bulos sempre existiron, pero agora van máis rápido

Benavente empezou a súa charla maxistral, na sede de Presidencia do Goberno, recordando que os bulos "non son nada novo". O primeiro do que se ten rexistro, de feito, son unha serie de artigos que apareceron nun xornal estadounidense en 1835, no que se afirmaba que un investigador descubrira vida na lúa. "A fonte era un astrónomo real", recordou Benavente, que explicou que aqueles artigos –un total de seis–, puidéronse difundir por todo o país grazas a ferrocarril.

Agora as informacións xa non necesitan un transporte terrestre ultrarrápido, porque corren a unha velocidade moitísimo máis rápida e eficiente a través das redes sociais. "A desinformación móvese onde hai conversación pública", insistiu Benavente, que recalcou que "agora ocorre nunha contorna especialmente vulnerable". Neste caso, estas plataformas cumpren unha dobre función: por unha banda, expanden a conversación pública máis aló os medios de comunicación tradicionais e, por outro, segmentan a atención da poboación.

Fronte ao beneficio da instantaneidad e a conexión a longas distancias, as características das redes sociais han mostrado, co tempo, consecuencias perversas. Unha delas é a polarización social. "Unha persoa pode ir ao teu lado no transporte público e ter unha percepción distinta que ti sobre o mesmo feito", recalcou. Doutra banda, a información que se recibe a través destas plataformas fano a través de grupos ou persoas que coñecen, sen "un criterio profesional que a jerarquice".

A pandemia, punto de inflexión

A pandemia foi un momento crucial na avanzada das fake news, aínda que antes "xa se probaron algunhas técnicas de inxerencia estranxeira en campañas de desinformación" durante o referendo catalán de 2017. Coa irrupción do coronavirus, creáronse grupos de Telegram onde miles de persoas lanzaban e difundían bulos relacionados coa pandemia. "Con todo, houbo un momento no que neses mesmos grupos empézase a falar doutros temas, como a guerra de ucrania ou a crise climática", asegurou a xornalista.

Foi entón cando os profesionais da verificación de información déronse conta de que o que interesaba non era tanto a información sanitaria, senón "crear alternativas contra o status quo do consenso científico-democrático". O punto en común de todos estes temas, ademais, sempre acababa sendo o mesmo: "améntennos ou nos enganan. "Hai gran interese en difundir este tipo de narrativo e hai moito talento para facelo, a idea é sacar á xente do consenso e metelo na burbulla dialéctica dos bandos".

O resultado, como insiste Benavente e ratifica o informe de Seguridade Nacional, "é que se produce un impacto na calidade democrática e social así como un problema para a seguridade e a vida das persoas".

Subscríbeche para seguir lendo