Falar galego a 7.000 quilómetros de Galicia e sen nacer nela

Breixo e Xián son dous nenos de Chapela (Redondela) de nai monolingüe en galego. Ningún dos dous emprega nin na casa nin no patio do cole a lingua materna. O pequeno entrou na gardería chapurreando algunhas verbas galegas pero a apisonadora lingüística e social do castelán en Vigo borrounas. Cando hai unhas semanas atrás, no local da asociación folclórica Froles Mareliñas da parroquia lles tocou anunciar as rifas gañadoras dun Breixo e Xián son dous nenos de Chapela (Redondela) de nai monolingüe en galego. Ningún dos dous emprega nin na casa nin no patio do cole a lingua materna. O pequeno entrou na gardería chapurreando algunhas verbas galegas pero a apisonadora lingüística e social do castelán en Vigo diluíullas.

Cando hai unhas semanas atrás, no local da asociación folclórica Froles Mareliñas da parroquia, lles tocou anunciar as rifas gañadoras dun sorteo, pronunciaron en perfecto galego cada número coas súas vogais abertas e pechadas e co acento ascendente ao final da frase propio desta zona das Rías Baixas. Á nai, agromáronlle dúas perliñas de bágoa na ollo dereito ao escoitalos. Pero esas frases foron algo excepcional.

Cando cada verán xogan coa súa amiga Uxía, dáse unha ‘anomalía lingüística’. A cativa pronuncia algunhas frases en galego e pregúntalle a Breixo por que eles non o falan. El, que é de poucas palabras, sobe os ombreiros seis centímetros e cambia de tema. A súa nai tamén llo ten preguntado e a resposta foi: «No sé». No último estudo da Academia Galega sobre a situación da lingua, recollen que o galego como lingua inicial ou habitual da poboación entre 5 e 14 anos pasou do 40% no 2003 ao 16% no 2023.

Uxía, que vén de cumprir os 11 anos de idade, e o seu irmán Xián de 9 naceron e crecen en Vila-real (Castelló, na Comunidade Valenciana). Visitan Galicia cada verán e cada nadal. A sua nai, Cárol Horcas Romero, é desa zona do Levante mais namorou dun vigués, Andrés Lorenzo Bernárdez. El é funcionario de prisións alí e ela rexenta a herboristería familiar.

Galego en Castellón

Son unha familia trilingüe (galego-valenciano-castelán). Ela aprendeu o galego a raíz de casar con el. «No noso caso, sinala Cárol Horcas, a decisión de criar os nenos en varias linguas xordeu incluso antes de que nacesen. Cando quedei embarazada pensei no importante que fora para min non aprender valenciano de pequena. Eu aprendino cando tiña 18 anos. Entender, entendíao perfectamente, pero custoume bastante tempo coller fluidez real. Ata pasado un ano, non sentín que me saía de xeito natural. Por iso, quería que os meus fillos o tivesen como lingua materna. Como Andrés, fala galego, propúxenlle que o falara con eles. Cando viaxamos a Galicia, os rapaces relaciónanse coa familia e a contorna de maneira natural».

Así, desde bebés, Cárol fállalle valenciano aos nenos; e Andrés, en galego e cómpranlles libros nesta lingua. «Co paso dos anos, fomos vendo unha bonita evolución. Primeiro, só entendían o galego; dende os nove anos Uxía responde en galego a quen llo fale e Xián está empezando a formar as súas frases nel», sinala Horcas, quen recoñece que «grazas a eles eu tamén comecei a aprender galego. Agora xa podo seguir case calquera conversa». O galego é o que os une con Galicia porque en termos futbolísticos a nena e o pai son do Celta; mentres a nai e o fillo, do Villareal.

Andrés Lorenzo explica que el sempre falou en galego co pai en Vigo –onde está asentada a súa familia e onde naceu– e aínda que os seus fillos son valenciáns resalta que «é importante que saiban de onde veñen, por que son como son. Parte diso, dáo a lingua. Tamén teño a sorte de que Cárol está moi aberta ás linguas. É importante que non perdan as raíces e o idioma. Para o desenvolvemento mental, é importantísimo».

«Canto máis lonxe estás, máis botas de menos o teu"

Andrés Lorenzo, vigués que ensina galego aos seus fillos en Vila-real, Castelló

Porén, Lorenzo tamén entra no que se chama ‘cartografía das emocións’: «Canto máis lonxe estás, máis botas de menos o teu e máis importancia lle dás. En canto teño a posibilidade de falar o galego, fáloo. Hai un home de Ferrol que vai á tenda da miña muller ás veces. Sempre falamos entre nós en galego. No traballo, antes tamén había xente galega e falabámolo alí. Dáche alegría atopar alguén coma ti».

En Houston, sen problemas

Se na casa dos Horcas-Lorenzo a 1.000 quilómetros de aquí falan galego, na da eminencia científica Sonia Villapol en Estados Unidos, a 7.800 km., tamén. Orixinaria de Bretoña (do concello lucense de A Pastoriza), esta neurocientífica que traballa no Texas Medical de Houston estuda a importancia da microbiota en múltiples doenzas e factores.

«Marchei de Galicia hai 23 anos –rememora– e antes de vir aos Estados Unidos vivín en Barcelona e París. Alí, intentei integrarme falando catalán e francés. Levo xa 16 anos nos EEUU e o inglés é a lingua do traballo e da vida diaria pero non da familia. Hoxe en día, na casa, falamos galego». Incluído o seu marido, Todd, estadounidense que viviu na Galicia uns anos e fala a lingua perfectamente.

Detalla que coas súas dúas fillas – Shayla e Sabela, que nin naceron nin creceron na Galiza– fala «sempre» galego. Defende que se non fora así «sentiría que algo importante da miña identidade e da conexión con Galicia se perdería».

Destaca, como neurocientífica, que «aquilo que aprendemos asociado ás emocións e ao vínculo afectivo consolídase mellor no cerebro». As súas fillas foron escolarizadas nos Estados Unidos, polo tanto en inglés inda que tamén aprenderon no centro español. «Pero –matiza Villapol, que este ano publicará con Galaxia un libro sobre o cerebro adolescente– exprésanse moito mellor en galego».

Villapol engade que ela nunca tivo un motivo para deixar de falar o galego: «Para min, nunca foi unha barreira. Resultaríame moi artificial cambiar de lingua na miña vida familiar. As miñas fillas (de 11 e case 17 anos), fálano porque eu llo falei desde sempre. Decidín facelo porque é a lingua do apego, a lingua na que me criaron e na que aprendín a querer, a comprender e a mirar o mundo. Hai expresións, emocións e maneiras de transmitir cariño ou coñecemento que, para min, só teñen sentido na lingua nai».

«A miñas fillas, moléstalles que cando van a Galicia, falan galego con acento norteamericano e a xente respóndelles en castelán»

Sonia Villapol

— Neurocientífica galega que fala en galego ás súas fillas nos EEUU

Cada vez que visitan Galicia experimentan outra «anomalía lingüística». «O que realmente lles molesta é que, cando van aí, e falan galego, aínda que teñen acento americano, moita xente lles responda en castelán», relata Sonia. As cativas preguntan por que acontece.

Os esforzos das familias Villapol e Horcas son dignos de louvanza. O galego como lingua inicial da poboación na Galicia pasou de selo no 62% da poboación (ano 1992) a baixar ao 37,7% no 2023, segundo o Informe sobre a situación da lingua galega da Real Academia Galega (RAG).

Villapol, que cando estudou Primaria na Terra Cha case o 100% dos nenos do seu colexio falaba o galego, defende que «dende moi pequena entendín que o galego se tiña que defender falándoo».

No seu instituto en Meira, unha minoría falaba castelán; na Universidade de Santiago a situación «mudou bastante». Sinala que aínda que o galego era a lingua institucional, a maioría das clases eran en castelán. Porén, ela facía sempre os exames en galego. «Durante toda a etapa universitaria falei sempre galego, aínda que recoñezo que ás veces era unha pequena loita a de ir a contracorrente», lembra Villapol, nacida no 1977.

O combate prosegue hoxe. O último informe do Servizo de Normalización Lingüística da Universidade de Santiago sobre o uso do galego no curso 2024-2025 concluíu que o castelán abrangue o 70,5% das horas docentes, mentres que o galego o 25,4%. O resto son en inglés ou linguas estranxeiras. O dato ten algo de positivo inda que non o pareza: é a cifra máis alta nos últimos dez anos.

A esperanza para o idioma atópase na Galicia pero seguimos ollando para o exterior na procura de referentes que poidan facer replantexar a moitos galegos a súa relación coa lingua.

Aprender a lingua en Madrid

Rafa Carracedo é un exemplo. Este membro da Banda Real (da Casa Real española) é gaiteiro –fíxose co Trofeo MacCrimmon no último Festival de Lorient– estudou o galego en Madrid ao chegar á maioría de idade. Ao igual que Uxía, Xián, Cárol e as fillas e o marido de Villapol non naceu na Galicia. Os seus pais son emigrantes galegos que fixeron a súa vida na capital española.

«Nacín e crieime en Madrid onde levo toda a vida», pronuncia Carracedo para aclarar que a el lle aconteceu o que lle pasou a moitos galegos: «Os meus pais, entre eles, falaban galego pero a nós falábannos en castelán. Aos meus curmáns nacidos en Ponteareas tamén lles falaban seus pais en castelán, non aconteceu así aos primos de Vedra. A xeración de meus pais tiña o galego estigmatizado. Pensaban o que lles ensinaron [durante a ditadura franquista], que o galego non valía para nada».

Como Rafa escoitaba sempre a lingua na casa, o galego amarrou a raíz no seu oído. «Sempre mirei con moita envexa cando compañeiros de meu pai que eran valenciáns lles falaban a seus fillos en valencián sen medo, sen complexo. Eles sentíanse orgullosos. Eu non comprendía por que meu pai non me falaba en galego así que comecei a usalo aos 18 anos cando me apuntei en Madrid para sacar o CELGA 4. Fun a clases de galego e arrinqueime a falar. Desde aí foi un non parar. A raíz de ler moito entendín que o galego me beneficiaba, dábame ferramentas máis que lastrarme. Meus pais agora están felices e orgullosos de que o fale», afirma satisfeito.

No seu caso, o namoramento do son da gaita e o comenzar a tocala fixo que entrara en contacto co mundo da música tradicional. «Nel, emprégase e cóidase o galego. Aí perdín o medo a falalo», agrega.

En Madrid, úsao cos compañeiros galegos da Banda Real de xeito natural. Ademais, a súa muller procede de O Rosal (Pontevedra). «Eu penso que falo máis o galego do Rosal que da zona dos meus pais. Temos dúas fillas de 7 e 11 anos e miña muller fálalles sempre en galego e eu procuro falarllo tamén. As nosas fillas non se arrancaron a falalo de momento, pero creo que o teñen de maneira interna», subliña .

Un bávaro que xa é galego monolingüe

Un caso diferente de galegofalante é o do alemán Christoph R. Schreinmoser, profesor de Dereito Internacional Público na Universidade da Coruña e director do IGADI. El chegou a Galicia no 2019 para un máster na USC. «Eu son de Baviera e alí falamos o bávaro, a nosa propia lingua que ten un estatus minoritario [non ten recoñecemento xurídico oficial e está en perigo de extinción]. Interésanme os idiomas minorizados. En Santiago, matriculeime nun curso para aprender o galego e seguín estudándoo. Sempre emprego agora a lingua agás unhas clases que dou en inglés. Máis do 90% das miñas interaccións diarias son en galego», explica.

Sobre a súa aposta polo monolingüismo galego, apunta: «É o idioma no que máis cómodo me atopo. A gran parte da miña vida social é con galegofalantes na Coruña. Ademais, case sempre imparto as clases en galego porque no Dereito ten unha presenza minoritaria. Hai que normalizar a presenza do galego nesa área e nos tribunais e na universidade. Os datos obxectivos da RAG estan aí. Hai unha situación crítica na transmisión interxeneracional pero o importante é manter o optimismo. A min, o galego abriume moitas portas. Ten potencial».

Suscríbete para seguir leyendo