Rafael Argullol: "Nacín cando aínda se percibían as vibracións de Hiroshima e probablemente morrerei nunha época de autodestrución, de suicidio espiritual"

Antes de acender a gravadora, antes ata de aterrar sobre os confortables butacones do Hotel Alma de Barcelona, Rafael Argullol (Barcelona, 1949) pregunta e respóndese sobre o estado do mundo, sobre a onda de protestas que na veciña Francia recordan, aínda que só sexa por preguiza asociativa, a 'A liberdade guiando ao pobo'. "Un dos problemas básicos da nosa época é a ignorancia autoalimentada. Dubido que os que están a incendiar o concello de Limoges saiban algo da Revolución Francesa", desliza a conta do lenzo de Delacroix, símbolo revolucionario e un dos 168 cadros que o filósofo e catedrático de Estética lista e comenta na súa 'Pinacoteca soñada' (Cantil). O libro, un personalísimo mapamundi da arte occidental no que caben desde Giotto a Balthus pasando por Durero, Francis Bacon e Anselm Kiefer, naceu como unha serie de columnas de prensa en 2013 e reaparece agora en forma de volume ilustrado e memoria visual. Coa que está a caer, si, un canto ao misterio da beleza e ao poder da mirada. "Eu diría que é un libro sobre xeitos de mirar o mundo. Ás veces o texto mantén unha relación moi directa coa imaxe e outras veces esa relación é sinuosa, elíptica", explica o autor de 'Visión desde o fondo do mar'.

Por que a pintura?

Gústanme todas as linguaxes artísticas, pero a pintura é a arte que máis me tranquiliza. Tamén é o máis silencioso. É como un testemuño mudo. E ao realizar este exercicio deime conta de algo que xa intuía: na pintura todo é presente. Un Cézanne pode ser tan presente como unha pintura de Lascaux ou Altamira. Só podemos chamar arte a aquilo que nos interroga. A arte non ofrece respostas; expón interrogantes. Ti chamarás arte a aquilo que che conmove e interrógache. Eu quizá chamarei arte a outra cousa. Pero ese é o fío condutor. Por iso, cando no libro aparece unha pintura de vangarda xunto a unha pintura tardomedieval ou renacentista, descubrimos que non están tan afastadas. En realidade, a pintura interroga sobre a condición humana, sobre os seus aspectos esenciais. Cambian as formas, os estilos, os peiteados e os contextos, pero as grandes preguntas permanecen.

A selección, asegura, é froito do puro azar, do que lle suxería o seu estado de ánimo en cada momento. Descubriu temas recorrentes, refráns que se repiten?

O gran tema son as paixóns humanas. As paixóns luminosas e as escuras: a alegría, a dor, o berro, a expectación, o medo, o segredo. Iso é o que un vai atopando constantemente. E témome que cando alguén pintou o primeiro cervo no fondo dunha cova, todo iso xa estaba presente. Despois, nun terreo máis metafísico, aparece unha tensión continua entre a fugacidade e a transcendencia. Por unha banda, a conciencia extrema de que todo pasa. Por outro, o desexo de transcender esa fugacidade. A pintura como interrupción do tempo. Un exemplo extraordinario é 'Saturno devorando ao seu fillo', de Goya. É unha pintura dedicada precisamente á fugacidade, á destrución, ao paso do tempo, expresados dun xeito cru e violento. E, con todo, cando a contemplas, a propia pintura produce un corte no tempo.

É 'Pinacotea soñada' unha autobiografía intelectual, tamén emocional, de Rafael Argullol?

Exactamente. Esa era tamén a idea. Se quixese facer outra cousa, escribiría unha historia da arte ou unha crónica artística. Pero o que me interesaba era precisamente esa relación entre as imaxes e a miña propia experiencia intelectual e vital.

De aí ese afán tan pouco enciclopédico, non?

Desde hai moitos anos adoptei un principio clásico: a profundidade na claridade. A estas alturas non soporto a escritura amanerada, académica ou eruditista. Non a soporto como lector e, por tanto, non quero someter aos meus lectores a algo que eu mesmo rexeitamento. Ademais, teño xa suficientes anos de escritura para comprender como se formou o meu estilo. Creo que un escritor debe moverse dentro dun arco. Nun extremo está o silencio, ou case silencio, que representa a poesía. No outro extremo está a necesidade de vivir no seo da propia época, de captar os seus signos. O escritor non debe atender unicamente ao atemporal, senón tamén aos signos do seu tempo.

Quizá sexa certo aquilo que dixo Dostoievski: que a beleza salvará ao mundo. A arte naceu precisamente como unha forma de loita contra a fugacidade e contra a morte"

Diríase que sente especial predilección polos períodos clásicos.

Non necesariamente. Existe bastante equilibrio. Se analizas as datas de nacemento dos artistas incluídos, descubrirás que destacan especialmente o século XV e os séculos XIX e XX. Considero que eses son dous dos grandes momentos da pintura. En canto ao Renacemento, ademais do meu amor persoal por el, hai unha circunstancia histórica fundamental que ás veces esquecemos: os escultores renacentistas tiñan como referencia as esculturas gregas e romanas, pero os pintores practicamente non dispuñan de modelos equivalentes da Antigüedad. Pompeya non foi redescuberta ata o século XVIII. Por tanto, o Renacemento pictórico desenvolveuse sen o coñecemento daquelas pinturas. Iso significa que os artistas tiveron que reinventar practicamente a pintura. E esa circunstancia explica en boa medida o extraordinario esplendor da Florencia e a Toscana do século XV.

"Con excepción dos Balcáns, non houbo guerras en Europa desde 1945", escribiu, escribe, xunto a 'Europa despois de a choiva', de Max Ernst. A guerra de Ucraína, con todo, cambiouno todo.

Eu pertenzo a unha xeración que durante moito tempo vangloriábase de ser a primeira, en moitos séculos de historia europea, que non sufrira directamente unha guerra. Esa experiencia de non vivir unha guerra marcábanos positivamente, aínda que tamén tiñamos a sensación de que existía unha especie sen carga. Naturalmente, xa tiveramos a guerra dos Balcáns, pero a guerra de Ucraína expón riscos dunha extensión moito maior. Eu nacín cando aínda se percibían as vibracións de Hiroshima, o primeiro gran acontecemento de autodestrución da humanidade. Nacín poucos anos despois, en plena Guerra Fría, e agora vexo que probablemente morrerei nunha época extraordinariamente perigosa, marcada polo risco doutra forma de autodestrución. Quizá física, pero sobre todo espiritual. Teño a impresión de que o ser humano está a entrar nun proceso de suicidio espiritual.

Neste contexto, que papel debe xogar a arte?

A arte, cando merece verdadeiramente ese nome, ten que ser sempre intempestivo. E despois está a beleza. Non falo de beleza nun sentido rancio ou convencional. Creo que a beleza é o espazo máis libre que posúe o ser humano. A experiencia do belo, aquilo que cada un sente como belo, é algo profundamente intransferible. É probablemente o último que estaremos dispostos a ceder. Estamos a facer moitas cesións perigosas: cedemos memoria, concentración e outras capacidades fundamentais. Pero creo que a capacidade de experimentar a beleza será a nosa última resistencia. E quizá sexa certo aquilo que dixo Dostoievski: que a beleza salvará ao mundo. Poida que sexa certo. A beleza é nosa reserva, e a arte debería alimentar esa reserva. A arte naceu precisamente como unha forma de loita contra a fugacidade e contra a morte. Tamén como unha reserva espiritual, aínda que quen o creou non o chamasen así.

Pode entenderse tamén este libro como un acto de resistencia fronte á desintegración intelectual da nosa época?

Intento que todos os meus libros o sexan. Sempre procurei non ceder ás modas, ás academias nin ás capillitas. Ese foi para min un principio fundamental, aínda que ás veces resulte difícil mantelo. Todo está organizado mediante grupos de influencia, 'lobbies' e pequenas mafias. Pero considero esencial entender a arte como un espazo de resistencia e liberdade. Non falo de liberdade nun sentido estritamente ideolóxico, senón mental, espiritual e intelectual. Por iso, cando atopo artistas ou escritores completamente indiferentes a esa dimensión, prodúcenme unha certa repulsión.

Eu aboliría todos os museos de arte contemporánea. Todos. Creo que un artista contemporáneo non debería estar preocupado por ocupar un lugar nun museo, senón por traballar no seu estudo, no seu taller, onde queira que desenvolva a súa obra"

Se tivese que elixir só unha pintura para representarse, cal sería?

Se fose para tela en casa, despois de roubala, naturalmente, escollería 'A tempestade', de Giorgione. Ademais, como é unha pintura de formato pequeno, podería colocala case en calquera sitio. Se buscase unha gran representación da dignidade humana, escollería 'A escola de Atenas', de Rafael. Como exemplo dunha marabillosa obsesión e dunha disección da imaxe, desde a pel ata as entrañas, elixiría as distintas versións que Cézanne pintou da montaña Sainte-Victoire. Paréceme un exercicio extraordinario. E, se tivese que elixir un pintor no seu conxunto, sería Piero della Francesca.

Intúeselle pouco amigo da arte contemporáneo.

Non, en absoluto. O criterio era incluír fundamentalmente artistas falecidos. Por iso o percorrido chega ata Balthus, Bacon ou Lucian Freud, que morreu hai relativamente poucos anos. A boa arte contemporánea interésame moitísimo, tanto se é abstracto como figurativo. Pero vou dicir unha cousa rotunda que seguramente merecerá críticas: eu aboliría todos os museos de arte contemporánea. Todos. Creo que un artista contemporáneo non debería estar preocupado por ocupar un lugar nun museo, senón por traballar no seu estudo, no seu taller, onde queira que desenvolva a súa obra. Da mesma xeito, aboliría as fundacións dedicadas a artistas e escritores contemporáneos mentres aínda están en plena actividade. Se eles mesmos decláranse mortos, entón si.

Subscríbeche para seguir lendo