Juan Ramón Vidal Romaní, xeólogo da UDC, sobre o enxame de terremotos en Galicia: "Se unha zona móvese moito hai que ter coidado"

A madrugada do sábado foi axitada no interior da provincia de Lugo, onde algúns veciños espertáronse sobresaltados por unha serie de terremotos, reiterados e moi concentrados no tempo, que puxeron en alerta a varias localidades do chamado triángulo sísmico de Galicia: o conformado por Triacastela, Baralla e Becerreá. Alí, os sismógrafos de Instituto Xeográfico Nacional (IGN) recolleron á perfección o que xa percibiran os veciños: ata 18 tremores concentrados nunhas poucas horas, un deles de 3,9 graos ás 03.12 horas da madrugada, aínda que houbo outros movementos de 3,4, 3,1 e 3.

Este fenómeno, coñecido como enxame sísmico, non é nada novo nin tampouco unha anomalía no mundo da xeoloxía, pero é certo que Galicia levaba un tempo sen unha sacudida así, sobre todo pola elevada intensidade de moitos dos terremotos.

Días despois, co solo quieto e a perspectiva que dá a experiencia, Juan Ramón Vidal Romaní analiza o fenómeno que non se produce nese lugar de forma casual. "Esa zona de Lugo é un punto débil, xusto onde acaba a cordilleira Cantábrica, o que quere dicir que sempre está aberto", explica o xeólogo, catedrático da Universidade dá Coruña (UDC) e director do Instituto Universitario de Xeoloxía Isidro Parga Pondal. "Cando hai un terremoto o que nos indica é que aí hai algo roto que se move, e que se repita no mesmo lugar reforza a idea de que non é casual, senón que é esperable".

Vidal Romaní recorda que a zona de Triacastela xa sufriu sacudidas maiores, como a que en 1997 alcanzou os 5,1 graos na escala Richter e que cambiou para sempre a visión dos terremotos en Galicia. Pero xa se viviron episodios similares. "Por mor diso puxeran unha estación de medición na Pontenova para controlar a zona porque dera a lata". Agora, o enxame sísmico da fin de semana ratifica un segredo a voces: que é unha zona geológicamente activa.

"Pode haber un terremoto maior"

A pregunta do millón, despois de este episodio, está clara: É ese enxame un aviso de algo máis grande? Vidal Romaní admite que é moi difícil predicir algo con exactitude no mundo sísmico. "Baseámonos na estatística, pero é algo que non ten un valor científico senón que o seu valor é o da repetición do pasado: vemos e analizamos o que xa pasou, pero non se pode facer unha predición exacta en base a iso", gabia.

Os expertos explican que ese enxame prodúcese porque hai unha fractura e nese tipo de roturas acumúlanse augas subterráneas. "Cando se move, a auga/a auga transmite esas perturbacións e calquera movemento á súa contorna máis próxima, por ese prodúcese o enxame", detalla Vidal Romaní.

A partir de aí, o escenario está aberto. "Pode ser que dea lugar a un terremoto maior, porque se repite", engade. "É o mesmo que ocorre na Mariña de Lugo, donse pódese producir algún un día un tsunami, pero que se produza ou non é difícil de predicir". A súa reflexión persoal, en todo caso, é que "cando ves que a zona se move, pois hai que ter coidado" e, por exemplo, construír con sentido, cunha estrutura adaptada. "O sismo que acabamos de ver en Xapón [7,4 graos] foi unha barbaridade e non pasou nada, porque eles xa están afeitos e aprenderon a lección". Galicia non é comparable nin de lonxe, pero desde o gran terremoto de Triacastela "todo o mundo alarmouse" e cambiouse a perspectiva. "Eu creo que se hai un terremoto grande en Galicia, as vivendas que estean ben feito aguntarán e as mal construídas caerán".

En calquera caso, o xeólogo da UDC foxe do alarmismo. "Sería preocupante se eses terremotos prodúcense a 60 quilómetros de profundidade, porque se unha placa ten 120 quilómetros de espesor, un movemento a 60 é algo serio; xa que os movementos máis profundos afectan a fallas máis profundas e grandes". Os superficiais, a 10 ou 20 quilómetros, como os de Galicia, son diferentes. "Ata aquí vemos movementos sísmicos en concas de ríos, como a do Miño e do Sil, que están vinculadas aos encoros, xa que cando se enchen son grandes masas de auga que comprimen a litosfera e se se baleiran rápido, se descomprime. É unha sismicidade inducida".

"Móvese unha placa máis grande"

De forma paralela aos movementos do triángulo de Lugo, o IGN detectou outros tremores en Pontevedra, Ponteceso, Arnoia, Ourense... Están relacionados? A resposta aquí parece máis clara: "Si". "O que se move en realidade é unha placa máis grande, que poderiamos identificar coa península Ibérica, aínda que non é exactamente así", concreta Vidal Romaní. "Entón de súpeto vemos un día un terremoto de 6 graos fronte ao mar de Alborán, e despois prodúcese outro xa menor en Cataluña, e máis nos Pireneos, e segue movéndose en sentido contrario ás agullas do reloxo ata chegar polo Cantábrico a Galicia".

Esa secuencia "é lóxica" porque "a península vira pola presión que exercen sobre ela Eurasia e África, así que se move toda a unidade", o que provoca eses tremores en fallas superficiais de todo o territorio. "Tendemos a pensar na cordilleira Cantábrica ou os Pireneos como estruturas separadas, pero no fondo forman parte dun todo máis amplo", unha placa máis extensa.