"Galicia ha acertado con la tecla de la FP para reducir el abandono educativo temprano"

Doutor en Ciencias Físicas, Francisco López Rupérez está a cargo de a cátedra de Políticas Educativas da Universidade Camilo José Cela. Cun currículo profesional extenso, desde presidir o Consello Escolar do Estado para ser director xeneral de centros educativos do Ministerio de Educación ou secretario xeral de Educación e Formación Profesional, é un dos principais defensores en España da extensión ata os 18 anos da educación obrigatoria e gratuíta. Esta fin de semana, desprazouse ata a capital galega, para analizar, nun acto organizado pola Consellería de Educación, o impacto da Lomloe nas aulas cinco anos despois de que entrase en vigor.

Vostede defende a aprendizaxe por competencias, pero foi crítico coa súa aplicación na Lomloe. Está a permitir medir con precisión o que aprende o alumnado e comparar os resultados?

Non sabemos avaliar as competencias, particularmente as de carácter socioafectivo, que son o núcleo, segundo como está enfocada a Lomloe. Se te fixas, PISA avalía, cun enfoque competencial, as matemáticas, as ciencias e a comprensión lectora, porque son as únicas que sabemos avaliar de xeito válido e fiable. Todo o demais non o sabemos avaliar coa precisión que se require, porque a avaliación ten unha dimensión non soamente persoal, senón tamén administrativa e de proxección profesional, porque dos resultados que ti obteñas dependen as posibilidades que tes de acceder a unha carreira ou outra, algo que che vai a condicionar profesionalmente e, moi probablemente, vitalmente. Así que, desde logo, a Lomloe non acertou coas avaliacións de currículo.

Vostede sitúa ao profesorado, da man do currículo e a dirección dos centros, como un dos alicerces da mellora educativa. Que reformas son máis urxentes na formación, selección e carreira profesional dos docentes?

A calidade do profesorado é un factor esencial para a mellora dos sistemas de educación e formación que repousa en dous alicerces: as políticas de acceso á profesión docente e as de desenvolvemento profesional. Que fixo a Lomloe neste ámbito? Comprometerse a facer unha proposta normativa no prazo dun ano, previa consulta aos profesores, aos sindicatos e ás administracións educativas das comunidades. Isto non se levou a cabo e é un tema que constitúe un motivo de preocupación en todos os países desenvolvidos. Xunto con Eugenio Nasarre impulsei a estructuración dun MIR educativo. Os franceses empezan cun parecido este curso para o acceso á carreira docente; aquí non parece unha opción. O que tamén está claro coa Lomloe é que non se pode pór en marcha unha reforma curricular sen tomar á vez en consideración reformas centrais no profesorado. Son eles os que teñen que transformar ese marco na realidade.

"Non é simplemente dicir que ten que ser ata os 18; é unha reforma estrutural que o futuro nos esixe, máis aínda desde a aparición da IA generativa, que supón un desafío colosal"

É un firme defensor de ampliar a educación obrigatoria ata os 18 anos e reforzar as vías profesionais, tal como fíxose noutros países europeos como Portugal ou Bélxica. Cre que nos estamos quedando atrás?

Trátase dunha cuestión que formulamos en 2015 desde o Consello Escolar do Estado, cando eu era o seu presidente. O ensino básico termina hoxe aos 16 anos por unha decisión política de Felipe González, pero o concepto de ensino básico é contextual. O marco socioeconómico actual non ten nada que ver co da década de 1990, xa que progresamos cara a unha sociedade do coñecemento, polo que era básico hai 36 anos non o é agora. Ampliar a obrigatoriedade ata os 18 non significa prolongar a ESO, senón reforzar outras vías, especialmente a FP dual, que é a solución para aqueles que poden acceder a niveis superiores, pero que, por razóns persoais ou por factores socioeconómicos, están atrasados no seu desenvolvemento persoal. Para iso hai que ter en conta o custo de oportunidade, é dicir, o que os alumnos e as súas familias deixan de gañar por prolongar o ensino no sistema formal, e hai que compensalo con bolsas salario ou procedementos de extensión da igualdade de oportunidades. Non é simplemente dicir que ten que ser ata os 18; é unha reforma estrutural que o futuro nos esixe, máis aínda desde a aparición da IA generativa, que supón un desafío colosal.

A Xunta reforzou nos últimos anos a súa aposta pola FP. É esta a dirección para seguir nun contexto no que a ampliación da educación obrigatoria non parece factible a curto prazo?

As últimas veces que vin a Galicia observei que as cifras de abandono temperán do sistema educativo estaban a mellorar. Probablemente una das razóns explicativas desa redución do abandono cedo teña que ver co modo acertado no que se está atacando o problema da Formación Profesional Básica. As cifras de quen a cursa están a ampliarse e iso, a longo prazo, é un xeito de reter aos alumnos dentro do sistema regulado e, por tanto, de facilitar que conclúan a secundaria postobligatoria, é dicir, Bacharelato ou FP de grao medio. É dicir, parece que Galicia acertou coa tecla.

La inteligencia artificial, en concreto la generativa, se postula como uno de los grandes retos en el ámbito educativo. ¿Cambiará esto el modo o las cuestiones sobre las que enseñamos?

Existen personalidades dentro del sistema que tienen una cierta propensión a trivializar el papel del conocimiento como consecuencia de las capacidades desarrolladas exponencialmente por la IA generativa. Eso es un error porque, justamente, lo que necesitamos en un contexto de IA creciente es desarrollar en los alumnos habilidades cognitivas, capacidades de orden superior, y sabemos, porque tenemos evidencia empírica, que estas solo se adquieren a través de conocimientos específicos, como la capacidad de análisis, de resolución de problemas complejos o el espíritu crítico. La conducción de la IA requiere de todas estas habilidades cognitivas de orden superior, porque las de orden inferior ya las hace ella mucho mejor que nosotros. Por ello, los conocimientos específicos no palidecen ante el desarrollo; todo lo contrario, se refuerzan con esa orientación.

"Lo que necesitamos en un contexto de IA creciente es desarrollar en los alumnos habilidades cognitivas, capacidades de orden superior, y sabemos, porque tenemos evidencia empírica, que estas solo se adquieren a través de conocimientos específicos"

La aplicación es, en todo caso, muy distinta dentro del propio sistema educativo. No es lo mismo un aula que, por ejemplo, la evaluación de políticas educativas.

Sí, y hay oportunidades que son distintas en función del ámbito. En Galicia, sin ir más lejos, está el proyecto EdugalIA, que trata de aprovechar las oportunidades que existen a nivel del sistema en su conjunto, a nivel de la definición o evaluación de las políticas educativas. Dentro de las aulas, se le reconocen a la IA las oportunidades de adaptarse con más precisión y, probablemente, eficacia a las diferencias individuales, adaptando los procedimientos de enseñanza, las rutinas de enseñanza o los itinerarios de aprendizaje a las características de los alumnos desde el punto de vista de la base de conocimientos. Eso no significa marginar al profesor en modo alguno; lo que hace es complementar su labor.

¿Ve posible alcanzar en algún momento un gran pacto educativo en España?

Desde mi punto de vista, solo será posible en el futuro si previamente se ha promovido y alcanzado un gran pacto social. La sociedad tiene que ser capaz de acordar unos elementos clave sobre la base de la racionalidad, no de la ideología, pero creo que no estamos preparados todavía. La situación actual lo que hace es reforzar la idea de que el clima político no es proclive a la búsqueda de un pacto político en materia de educación y creo que es la sociedad, a través de sus organizaciones, la que puede hacerlo con mayores posibilidades.

Fuente: El Correo Gallego