Todas as historias do pazo de Meirás: novela en pedra de Pardo Bazán, símbolo do "espolio" e o poder franquista e "fito da memoria democrática"

"Meirás deixou de ser unicamente un símbolo da apropiación e do poder franquista para converterse tamén nun referente da defensa dos valores democráticos e da construción da memoria colectiva baseada na verdade, a xustiza, a reparación e a preservación do patrimonio común. A súa traxectoria histórica permite comprender, nun único espazo, procesos relacionados coa creación cultural, a construción e destrución da democracia, a represión ditatorial, as pervivencias do franquismo e a recuperación democrática do patrimonio público".

Con esta reflexión final, o Ministerio de Política Territorial e Memoria Democrática declara de forma definitiva o pazo de Meirás lugar de memoria democrática. O departamento estatal defende que a convulsa historia das Torres deseñadas como Emilia Pardo Bazán, a súa novela en pedra de inspiración neomedieval, converten este espazo nun "lugar esencial para a memoria democrática".

Na súa resolución, o Goberno distingue varias fases na historia que fan das Torres un espazo único para analizar a ditadura desde diferentes prismas: a "rapina" e "espolio" na súa apropiación, o seu uso pola propaganda do réxime para "proxectar o poder do franquismo" e a

Da novela en pedra de Pardo Bazán a "símbolo do espolio da ditadura"

Na resolución publicada este venres no BOE, o Goberno recorda o proceso "de represión e coacción política", de peditorios forzosos e apropiación de terras, que culminou co pazo en mans de Franco, quen o inscribiu ao seu nome en 1941, tres anos despois de serlle entregado polo Xunta Prol Pazo en calidade de Xefe do Estado.

Durante toda a ditadura, o pazo foi mantido con fondos públicos, "reflectindo a permanente confusión entre patrimonio estatal e patrimonio privado característica do réxime": "As sucesivas ampliacións, reformas, actividades agropecuarias e dotacións materiais realizadas na leira constitúen unha expresión especialmente significativa das dinámicas de apropiación, arbitrariedade, clientelismo e impunidade que caracterizaron o franquismo", incide o Ministerio.

Máis que unha residencia de verán:"Foi un dos principais escenarios do poder franquista"

Durante toda a ditadura, destaca, o pazo de Meirás foi máis que a residencia estival do ditador, foi "un dos principais escenarios do poder franquista": "Nas súas dependencias celebráronse consellos de ministros, audiencias oficiais, recepcións diplomáticas e reunións políticas de relevancia", destaca o Estado, que chama a atención no uso simbólico deste espazo "para proxectar a imaxe pública do ditador e escenificar a adhesión popular ao franquismo".

En Meirás "tomáronse decisións de especial transcendencia para a política represiva do réxime". Entre outras, a aprobación no Consello de Ministros de agosto de 1975 do decreto lei sobre Prevención do Terrorismo, que endureceu a persecución da oposición política e ampliou a aplicación da pena de morte nos últimos da ditadura.

Un símbolo de "as dificultades da democracia para afrontar a herdanza da ditadura"

O relato que debe ofrecer este lugar da memoria non termina coa morte de Franco en 1975. Aí empeza unha historia que evidencia as zonas en sombra da Transición, as "dificultades da democracia española para afrontar determinadas herdanzas materiais e simbólicas da ditadura". As Torres permaneceron en poder dos Franco, mantiveron vixilancia pública ata os anos 90 e foron poucas as voces que se alzaron en principio contra esta situación.

Aos poucos, as reivindicacións cívicas foron gañando forza. Un fito neste proceso de recuperación foi a súa declaración como Ben de Interese Cultural en 2008. A iniciativa, impulsada polo Concello de Sada durante o goberno bipartito (PSOE-BNG) permitiu á cidadanía entrar por primeira vez neste baluarte do franquismo. Foron, con todo, percorridos por unha pequena parte de Meirás e cunha mensaxe distorsionado e utilizado pola Fundación Francisco Franco para exaltar a ditadura.

"Un fito das políticas de memoria democrática"

A mobilización de entidades memorialistas e dos partidos nacionalistas e de esquerda foi gañando adeptos cos anos. A reivindicación foi secundada finalmente por amplos sectores da sociedade civil e logrou finalmente o apoio unánime do Parlamento. O cambio de parecer da dereita estivo influenciado por investigacións de historiadores como Manuel Pérez Lorenzo e Carlos Babío. O seu libro, Meirás, un pazo, un caudillo, un espolio puxo o foco no modo en que Franco atribuíuse deste espazo e o financiamento con fondos públicos durante toda a ditadura.

A mobilización cidadá culminou coa presentación dunha denuncia pola Avogacía do Estado para a recuperación do inmoble. A sentenza do Xulgado de Primeira Instancia número 1 da Coruña, confirmada no esencial pola Audiencia e o Supremo declarou o pazo de Meirás patrimonio público. "A recuperación de Meirás para o conxunto da cidadanía constitúe un dos fitos máis significativos das políticas de memoria democrática desenvolvidas en España e evidencia a capacidade da investigación histórica, da mobilización social e da acción institucional para corrixir situacións de inxustiza herdadas da ditadura".

Unha historia menos coñecida de conflitos agrarios e conspiracións contra a República

Entre a etapa en que Pardo Bazán fixo das Torres un "lugar de creación literaria, reflexión intelectual e representación pública" e a súa conversión en baluarte do franquismo, hai unha historia menos coñecida na que se mesturan os conflitos agrarios, que reflicten as profundas tensións sociais e políticas dos anos vinte e trinta en España, e as conspiracións contra a República. Nisto último xogou un papel fundamental o xeneral José Calvalcanti, xenro de Pardo Bazán, moi vinculado coa ditadura de Primo de Rivera.

Neste período, Meirás quedou asociado a sectores políticos e sociais contrarios ao novo réxime democrático e foi escenario de conspiracións antirrepublicanas relacionadas cos procesos golpistas de 1932 e 1936.

Son escasas as pegadas desta época. Unha das máis ilustrativas é o monólito levantado en 1927 para conmemorar a visita oficial que realizaron os reis Alfonso XIII e Victoria Eugenia no ano 1927.