Galiza e o profesor e arqueólogo Martín Bueno

Chéganos, de xeito serodio, a inesperada noticia do pasamento, na mañá do día 4, do egrexio profesor e arqueólogo Manuel Martín Bueno. Maniféstao e sinte ben a súa cidade, Zaragoza, tal perda. Estudoso e amigo desta Galiza abeirada de mar nuns 1.500 quilómetros e con tanto potencial de arqueoloxía submarina, ou que ben sabía e non perdeu de vista. Mesmo tamén por ter como compañeira á betanceira María Luísa Cancela Ramírez Arellano, artillando un imprescindible tándem na xestión do patrimonio cultural: ela arqueóloga, historiadora dá arte formada en Compostela, profesora e conservadora do Museo de Belas Artes de Zaragoza, directora do Museo Pablo Serrano, implicada non montaxe do Museo de Cerámica de Zaragoza, experta en Goya... cunha ampla experiencia adquirida en centros de investigación estranxeiros, profesora dá UNED centrada nas cuestións de museoloxía, tan necesarias para a xestión do patrimonio cultural dun país maduro, coordinando concorridos cursos de verán non Mosteiro de Pedra (Calatayud) aos que mesmo fomos convidados como docente. Ambiente do que saíron influentes xeracións de discípulos, entre eles contamos na Coruña, como director do seu Museo Arqueolóxico, ao aragonés e xa galego Jaime Oiza Galán.

Moito habería que dicir dese eixo cultural conformado polas relacións Galiza-Aragón, dá vella irmandade atlántica coas ribeiras do río dúas iberos, coa Casaeraugusta (Zaragoza), onde converxen vos camiños de Roma, ir e vir de continxentes romanos. Mesmo historia cosida na cristianización entre Santiago e a Pilarica , entre alianzas dá nobreza medieval de aquí e acolá, a peregrinación.

 Martín Bueno, cum laude pola Universidade de Zaragoza, dá que, dende 1968 ao 1978, foi profesor de Arqueoloxía e Numismática. Misión docente que, non 1980, lévao como agregado á Universidade de Córdoba, non 1981 a ser catedrático de Arqueoloxía na Universidade de León, pedindo axiña traslado a súa Zaragoza de ida e volta. Actividade profesional sempre envolta nun singular afán pedagóxico dá Arqueoloxía, ciencia interdisciplinar, interactiva que implica relación teoría-praxe, para conducila á museoloxía. Transversal, innovador, querido polo seus alumnos, dirixindo teses, formando vocacións... «Martín Guay», dicían.

Ese eixo histórico-cultural Galiza-Aragón

Martín Bueno foi director do catálogo arquitectónico monumental de Zaragoza (1981), arqueólogo, historiador e supervisor das obras de rehabilitación da Aljafería, fundador do Museo de Calatayud... director da revista Papeles bilbilitanos, da Gran Enciclopedia Aragonesa. Imprescindible nun ambiente aragonés, de vello avivado nas cuestións do patrimonio cultural, o que leva no seu ADN. Dende 1971 dirixe escavacións arqueolóxicas en Bilbilis, xacemento situado nas inmediacións de Calatayud e ao que dedica boa parte das súas inquedanzas. Núcleo en orixe da Idade do Bronce, logo ibero, romanizado e do que procedía o poeta Marcial, o que nos seus epigramas se mostra coñecedor da Gallaecia, polas referencias ás magníficas ostras, como á calidade dos traballos dos seus ourives. Arqueólogo preocupado polo esencial, como a biografía de Augusto, pola epigrafía romana de Aragón (Dehesa de Baños, Tossal Gorte); na Rioxa (Hormilleja, Ventas Blancas...), con traballos tamén en Fuenterrabía, Santa Elena de Irún, mesmo no sur, en Andalucía, Ategua (Córdoba), seguidor das escavacións francesas no centro de salgado de Baelo Claudia (Cádiz). E o que nos interesa aquí: na perfección e interacción das técnicas como pioneiro na arqueoloxía subacuática: estudoso da nave de Cávoli (Cerdeña), o que supón rigorosos plans de estudos previos, logo de campo, análises posteriores, conservación, musealización, etc.: no peirao de Fonterrabía, no mesmo estrito de Xibraltar, dirixindo equipo na terceira prospección á Antártida (proxecto San Telmo 1995).

A lección de Arqueoloxía subacuática recuperando un galeón do sc. XVI no Cabo Cee

Do 1983 ao 1985, anos que supuxeron tantas mudas na xestión de museos e en canto supón a arqueoloxía, Martín Bueno foi nomeado subdirector general de Arqueología y Etnografía dun ministro de Cultura ao fronte de Javier Solana e sendo presidente do Goberno Felipe González. Tempada na que, dende o seu despacho na Casa da Sete Chimeneas, coa súa ansia, saber interdisciplinar e diplomacia, implícase na parte máis débil da arqueoloxía peninsular: a arqueoloxía subacuática. Atendendo propostas respecto a inventariar, protexer e estudar o rico patrimonio arqueolóxico mergullado de Galicia. Asuntos que considerabamos prioritarios dende o Museo Arqueolóxico da Coruña, tratando de darlle unha dimensión científica. E velaí as relacións con GIRAS, Grupo de Investigación e Rescate Submariño, do Club do Mar da Coruña, coa imprescindible colaboración de Rafael Mejuto García. Paso inicial de cara a un traballo sistemático, non só na baía da Coruña ou nas rías, como controlando as dragas portuarias, as coleccións, coordinado a espontáneos, buscando modificar unhas leis que daban preponderancia ás comandancias de mariña. A un tempo que se trataba de madurar en materiais e nas difíciles técnicas científicas nun medio subacuático difícil. Anos nos que se organizaron congresos e houbo interacción profesional a nivel de Estado.

Martín Bueno, de 1984 a 1990 participa no proxecto internacional, que coordinaba o tamén profesor, arqueólogo, museólogo, amigo e estudoso de Galiza Martín Almagro Basch, dirixindo escavacións arqueolóxicas, con alumnos convidados, no macellum ou mercado da cidade grecorromana de Xerasa (Xordania), urbe bíblica que, en época romana-bizantina, sería cerna da Decápolis. Escavacións con importantes aportes de cara a coñecer a vida, a economía, as relacións comerciais, as crenzas... O nome de Martín Bueno abría portas a moitos que visitamos os sitios por os que el pasou.

Un fito na arqueoloxía galega queda marcado no ano 1987, sendo presidente da Xunta de Galicia Fernando González Laxe e conselleiro de Cultura Alfredo Conde, momentos nos que Martín Bueno e o seu equipo da Universidade de Zaragoza, contando con equipos de Galiza, propón e escava, entre o Cabo Cee e o Cabo da Nasa (Corcubión) o galeón San Jerónimo ou Capitana de Ivella, como figura nos documentos, da Armada comandada por Martín de Padilla e organizada por Felipe II contra Inglaterra. Nave afundida un 28 de outubro de 1596 por causa dunha treboada. Sendo esta a primeira campaña científica de arqueoloxía subacuática en Galiza, auténtica lección na que participaron varios submarinistas, estudantes, como Miguel San Claudio, o que sigue unha importante e necesaria actividade na Arqueoloxía subacuática, igual que Clara Garrido Martínez e outros. Programas arqueolóxicos que comportan material especializado e un longo proceso, que implica estudo dos antecedentes, a reunión de documentación, as prospeccións e xa a escavación nun medio submarino hostil (correntes, mareas, algas, lodo...) coa documentación de todo o proceso (debuxos, fotos...) a extracción e, axiña, o tratamento e restauración especializado dos materiais, onde o sal é un perigo: grupos de moedas compactadas, oxidados... Actividades que implican procesos químicos, mecánicos... seguidas da clasificación, o estudo e finalmente a musealización. Campañas do Cabo Cee que facilitaron clarificadores achados: utensilios, armamento, moedas de prata e ouro para a soldada, mesmo o anel de ouro do xesuíta, cerámicas, estruturas da nave... Programa que mesmo contou cun coidadoso marketing, publicacións, exposicións, «Costa da Morte: Atopámola Historia»... materiais que pasaron ao museo Arqueolóxico da Coruña, no Castelo de San Antón.

No mundo romano as estelas funerarias, como mostra de que a vida é ascese caos-cosmos, estaban dedicadas ás lembranzas, as sombras do pasado, os Deuses Manes Sagrados. Seguidas da identidade do defunto, para rematar cun H.S.T.L: Sit tibi terra levis (que a terra te sexa leve) ou isto é que veña a paz e no remate o esquema dunha cosmogonía.

E con isto queremos rematar, honrando e desexando que as moiras gregas, os manes romanos ou as mouras galegas, manteñan sempre aceso o lume da memoria do arqueólogo Martín Bueno.

Suscríbete para seguir leyendo