Urxencia nas aulas

A humanidade atravesa o que probablemente será o momento de maior transformación da súa historia debido á irrupción da intelixencia artificial (IA), cuxa presencia no noso día a día avanza a un ritmo vertixinoso non só á hora de alterar rutinas laborais, procura de información ou resolución de problemas matemáticos ata agora inalcanzables con aplicacións por descubrir, senón espallando unha sombra de incerteza sobre a propia existencia da civilización. Son cada vez máis as voces que alertan do perigo de que a IA poida causar algún cataclismo e xa se detectaron intentos de elaborar armas químicas mediante esta tecnoloxía, así como modelos que escaparon ao control central e realizaron accións autónomas, un feito que recoñeceu o xigante OpenAI.

Neste contexto cobra máis importancia que nunca a formación dos cidadáns e resultan, por tanto, máis preocupantes os datos do informe PISA, as probas académicas que realiza a OCDE (A Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento) entre 760.000 alumnos de entre 15 e 16 anos de 91 países —30.000 deles en España— para medir as súas competencias en cuestións centrais da aprendizaxe, como a comprensión lectora ou a aplicación de coñecementos en matemáticas e ciencias a problemas concretos, como explicar aspectos positivos e negativos da instalación dun xerador de enerxía eólica mariña ou a resolución dun problema de xeometría a partir dunha serie de figuras ou a interpretación dunha factura. Non se trata dun exame tradicional que mide o volume de coñecementos memorizados, senón a capacidade de aplicación do sentido crítico e a comprensión lectora, a base de todo.

Os resultados foron demoledores para o sistema educativo estatal, así como para o galego, aínda que salga mellor parado que a maioría de comunidades. Os alumnos españois retroceden un curso en lectura, case outro en matemáticas e medio curso en ciencias, situándose por baixo da media da OCDE e da Unión Europea nos tres parámetros. A situación de Galicia entre as primeiras comunidades da lista non debería aplacar a urxencia dunha reflexión profunda, pois presenta os peores datos da serie histórica, cunha caída equivalente a tres cursos desde 2015. En matemáticas obtén 466 puntos, por 486 en Ciencias e 454 en lectura, por diante da media da OCDE nas dúas primeiras e por baixo na segunda (464, 482 e 461). Os datos estatais son de 457, 477 e 451.

A publicación desta radiografía dos nosos adolescentes está a xerar unha gran cobertura informativa para tratar de desentrañar que sucede nos nosos colexios e institutos, aínda que o certo é que os expertos apuntan a unha multicausalidad detrás destas cifras, máis alarmantes se cabe nun contexto de aceleración de presenza da IA, unha ferramenta que rebaixa o esforzo de formación e de comprensión necesario ata agora, pois converte en nimiedades as vantaxes que puidesen ofrecer os buscadores tradicionais de internet. De feito, polo menos un terzo dos alumnos galegos recoñece que utiliza a IA de forma habitual para as súas tarefas.

A oposición achacou á última lei de educación impulsada polo Goberno o preocupante nivel dos estudantes, aínda que os grandes partidos son responsables de continuos vaivéns nesta lexislación, sometida á batalla política en lugar de ser considerada como un aspecto capital para o futuro.

O uso das pantallas por parte dos rapaces tamén impactou de forma negativa na súa formación, segundo apuntan moitos docentes, que alertan sobre a incapacidade dos seus estudantes de prestar atención de forma prolongada, un problema que remite de xeito automático ao abuso do scroll —«pasar pantallas»— no móbil. Esta cuestión remítenos aos anos 80 e 90 cando irromperon os videoxogos e moitos adolescentes pasábanse horas fronte ao monitor utilizando os seus mandos para «pasar pantallas». Con todo, o impacto actual nada ten que ver con aquel momento.

A sociedade aboca cada vez máis a un uso desmesurado do teléfono móbil, convertido en vía de comunicación, instrumento laboral e obxecto de lecer para desconectar mediante a visualización a dinfinitum de vídeos curtos ou post de redes sociais. Meta, dona de Facebook e Instagram, aceptou hai unhas semanas pagar 18.000 millóns de euros para frear o procedemento xudicial en Estados Unidos que perseguía a súa acción deliberada para favorecer o uso continuado das súas redes entre os mozos, a pesar de coñecer os danos causados sobre a súa saúde mental.

A este cóctel perfecto, únense dous factores engadidos. Por unha banda, o golpe que supuxo a pandemia de covid-19 en 2020, co consecuente confinamento e medidas que limitaron as relacións sociais entre os alumnos, un feito de indubidable efecto pernicioso sobre a súa formación. Por outro, a precarización do profesorado, que nalgúns casos debe combinar medias xornadas en diferentes centros e que denuncia a falta de cobertura de máis dun milleiro de vacantes fixas no caso de Galicia, que conta coa terceira cifra máis alta de docentes desde 2002 segundo o Instituto Galego de Estatística (IGE) con 39.159, superada polos 40.375 de 2024 e os 39.999 do ano pasado.

Abordar solucións para mellorar as competencias dos adolescentes que nunha década chegarán ao mercado laboral constitúe unha prioridade para a sociedade, incluíndo ás familias que non deben descargar toda a responsabilidade sobre o sistema educativo ou a administración. Fomentar hábitos de lectura e, sobre todo, espírito crítico resultan fundamentais para os nenos, así como moderar o uso das pantallas, sen que esta mensaxe implique ningún descargo exclusivo sobre os fogares.

A contribución para formar mozos críticos e cunha formación básica para enfrontarse ao novo mundo compétenos a todos e o debate non debería caer no esquecemento, senón centrar parte da axenda pública para achar solucións entre todos