Chema Lázaro, mestre de Primaria e máster en Neurodidáctica: «O sistema educativo está empeñado en perpetuar a norma»

Antes de ser docente, como era Chema Lázaro de alumno?

Chema era un alumno aplicado. Un alumno traballador, consciente da importancia de estudar para poder sacar as cousas máis adiante. Como dicía a miña nai, «o sol ponse pola mañá e ponse pola noite», polo cal estudar era algo que había que facer. Gustábame moito o deporte e era moi sociable, levábame moi ben con todos os meus compañeiros.

A profesión de mestre adoita ser moi vocacional. No seu caso foi así ou naceu co tempo?

Non foi vocacional. Para min, o vocacional era facer Bioloxía Mariña. O que ocorre é que ao final non saíu. Tiven unha profesora que me coñecía moi ben e vía que se me daba moi ben estar coas persoas e o deporte, así que me dixo: «Por que non fas Maxisterio de Educación Física?». E dixen: «Bueno, pois veña, imos probar». Así que fixen Maxisterio de Educación Física e por mor de aí, empecei a aprender todo o que é a vocación máis pura e dura de mestre. Tomouse o seu tempo, porque ao principio gustábame moito o deporte, pero aos poucos sentín máis atracción pola aula en si mesma.

Que foi o que lle fixo quedar no sector?

Creo que os mozos e as mozas, claramente. É o que máis me gusta. De feito, estas datas de agora nas que os profes estamos no centro pero sen alumnos parécenme totalmente soporíferas. Gústame a clase cos nenos, as relacións con eles, velos proceder, tomar decisións, facer preguntas. Creo que o que máis me gusta da miña profesión, moito máis que sentir que aprenden máis ou menos cousas (que tamén é importante), é como crecen en todos os procesos.

A súa conferencia no Foro titúlase «Océanos de singularidade». Ten algo que ver coa súa vocación pola bioloxía mariña ou foi casualidade?

É un pouco unha metáfora. Dalgún xeito, o océano é esa parte do mundo que non se ve se non profundas nela, porque non é accesible nunha primeira ollada. O que eu hei ir explorando nos últimos 15 anos é toda a parte relacionada co cerebro, a diversidade, as diferentes formas de ser e de estar no mundo, e é unha forma de mergullar dentro do invisible. Mergullar cara aos océanos de singularidade, entendendo que cada persoa é única e excepcional.

Cre que a sociedade e o sistema educativo estanse zambullendo neses océanos?

Creo que cada vez hai unha cultura máis grande cara a isto, o que non quita que se necesite seguir avanzando. O que pasa é que hai algunhas cousas que no último tempo están a tomar unha deriva máis snob, coma se ter unha neurodivergencia fose ser guay. Pero si estou convencido de que hai moita máis sensibilidade da que nunca houbo. É brutal os avances nunha chea de cuestións sociais. Creo que é unha época fantástica en canto a diversidade; de feito, temos unha primeira lei educativa que enfoca e aperta moito de xeito explícito cara a iso.

E cando falamos de diversidade, a que realidades referímonos?

Xeralmente falamos de diversidade cando falamos de trastornos do neurodesarrollo: dislexia, altas capacidades, trastorno do espectro autista... Pero,realmente, a singularidade tamén é percibir a información ou relacionarse con ela de forma diferente ou sentir distinto as intensidades emocionais. Iso é realmente a singularidade, como di Rosa Montero: toda a xente está un pouco tola, uns un pouco máis que outros.

A diversidade pode ser unha oportunidade para educar mellor?

Sen dúbida. Os rapaces con dificultades son os que abriron a brecha para xerar cambios, porque se non a norma mantense. O problema do sistema educativo, e da sociedade en si mesma, é que está empeñado en perpetuar a norma. E o normativo, o normal, é só unha variable estatística, aquilo que se repite máis veces. Moitos profes, entre os que me inclúo, aumentaron o seu nivel de sensibilidade en base ao contacto con estes perfís de estudantes.

Recorda algún momento concreto no que o vira con claridade?

Moitos! Fai dous cursos decidín formarme e facer un máster de altas capacidades porque me topei con dous estudantes de altas capacidades. A través dunha forma moi participativa e dialogante con eles aprendín a facer programacións axustadas a estes perfís e iso xeroume unha necesidade de formarme. Tras cursar o máster, durante os dous últimos cursos académicos conseguimos identificar e diagnosticar a outros seis alumnos máis. Téñoo clarísimo: eles son os que nos abren as portas cara a onde poder ir. Se non me topase con estes perfís mantívome na norma, no que me funcionou e xa está. Pero a profesionalidade vai precisamente diso, de poder adaptarche e seguir aprendendo e construíndo, sabendo que hai cousas que che vas a deixar atrás porque é imposible chegar coa mesma intensidade a todo.

En Galicia fálase moito das cocientes e da carga de traballo do profesorado. Nun contexto así, como se pode aplicar un ensino máis individualizado?

No deseño didáctico está a primeira parte para que a experiencia sexa inclusiva, e é como ti programas e como deseñas. Se preparas unha unidade didáctica na que o léxico é dificilmente comprensible ou está sobrecargado de imaxe, esa sobrecarga cognitiva que estás a xerar está a filtrar unha oportunidade de accesibilidade a un perfil determinado de estudantes. Con todo, se reduces esa carga, iso será máis accesible para todos os perfís. Co cal, unha primeira medida para poder atender a diversidade que non depende tanto das cocientes é facer accesible o coñecemento. E logo hai unha medida que é súper importante entender e asumir: non todos os estudantes traballan, aprenden e entenden ao mesmo ritmo. Hai que empezar a romper o concepto de sincronía e heteroxeneidade nas aulas. Non digo que sexa fácil, pero hai que tender cara a iso.

Nunha charla facía unha analogía entre a educación e os zapatos. Non pode haber talla única...

Claro, é que a xente é extremadamente diversa e variada. Isto é aplicable, por exemplo, á carga de traballo. Hai rapaces que necesitan menos carga para adquirir certos coñecementos e outros necesitan máis carga ou máis repetición. Iso non é mellor nin peor, é unha condición que as persoas ostentan e sobre onde temos que pór o foco. E outra particularidade cando falamos de diversidade é a linguaxe, hai que empezar a cambialo. Eu non «teño» dislexia, porque o que se ten pódese deixar de ter, eu «son» disléxico. Non é un factor cultural, é neurobiológico, porque o que pasa é que o meu cerebro funciona e opera así, xa está.

A palabra «integración» ten algunha connotación negativa para vostede?

Etimoloxicamente, integrar fala de meter dentro algo que previamente estaba pechado. É un pouco perverso, é como dicir «ti xa estás fóra». Pero realmente ti debes formar parte dentro deste sistema e o sistema debe estar obrigado a deixarche habitar no espazo. O que é un pouco inxusto é que porque alguén teña unha condición e ti teñas outra debas estar a che dar golpes para poder entrar ao lugar onde se decidiu que é o normal. Isto non rifa con que haxa que esixir e ter aprendizaxe, algo fundamental para a emancipación intelectual das persoas.

A IA pode ser unha ferramenta óptima para unha educación máis personalizada e accesible?

Sen dúbida. Eu úsoa moitísimo. Teño asistentes que hei ir xerando cos axustes correspondentes. Iso si, como concepto que é intelixencia, pois funciona con intelixente; se ti es un «pote», pois che devolve estupideces. Hai que saber usala e aprender a optimizar os tempos de traballo dos profes. Salvagardando datos persoais, podes definir perfís de aprendizaxe e xerar itinerarios con bloques de coñecemento, alimentados con fontes fiables.

Fainos algún spoiler do que compartirá no Foro de Educación?

Compartirei unha ferramenta que chamo «o educador multinivel». É un educador ao que lle metes criterios de avaliación, competencias, saberes, perfil de alumno e tempo de traballo e devólveche unha tarefa multinivelada en base a dimensións cognitivas e de coñecemento. É dicir, permite unha variabilidade de actividades para que os estudantes traballen tanto en dificultade como en profundidade cognitiva. Creo que é moi interesante.

Fonte: Faro de Vigo