O arquitecto Jesús Irisarri, corresponsable do proxecto urbanístico de Elviña, na Coruña: "Edificar en módulos pode reducir un 35 % o tempo de construción"

O arquitecto Jesús Irisarri asina xunto a Guadalupe Piñero o proxecto de urbanización que a Xunta levantará en Elviña, un conxunto que dotará á Coruña dunha nova residencia de estudantes con 156 prazas e dous bloques de vivendas tanto compartidas como individuais. O despacho Irisarri-Piñera, con MAM de Pablo Menéndez, deseña o futuro edificio na zona universitaria, en leiras situadas entre o núcleo de Castro de Elviña, con 316 pisos públicos, dos que 150 serán de uso compartido para menores de 36 anos. Detrás da proposta arquitectónica, Irisarri destaca na súa filosofía a "praza tradicional", a cidade do "común" e arquitectura bioclimática militante.

Hai prazos de previsión para o desenvolvemento do proxecto sobre o terreo? Manéxanse xa algunhas datas?

En canto ao calendario, prefiro que sexa a Consellería [de Vivenda] quen dea as datas para non pisar responsabilidades de terceiros. É mellor remitirse ao seu calendario. Isto leva primeiro un desenvolvemento de achaiadura, un Plan de Interese Autonómico (PIA), que é un instrumento de achaiadura que temos en Galicia e que é moi rápido. Despois leva un proxecto de urbanización, que tamén esperamos que sexa áxil. En paralelo, estamos a traballar xa nos proxectos das vivendas. Afortunadamente, vai todo coordinado desde o principio. Espero que isto axilice moito os trámites. Para nós é un proxecto de vida, así que lle meteremos todas as horas do mundo e toda a ilusión.

Polas dimensións do proxecto falamos de obras importantes. A construción en módulos permitirá axilizar os tempos de obra? En canto pode reducirse o prazo respecto dunha construción convencional?

Se tivésemos que dar unha cifra, diría que se pode reducir facilmente un 35 % o tempo de construción. O asunto é que esta técnica está a xeneralizarse, especialmente aquí en Galicia. A Xunta está lanzada a facer moita vivenda. Teremos que ver tamén os ritmos dos produtores destas técnicas industrializadas e a súa capacidade de fabricación. Xa levamos tempo inmersos no que é a construción industrializada e iso axiliza moito os tempos. Optimiza custos e procesos. Traballas con sistemas integrais, como fachadas que chegan practicamente feito, estruturas que tamén chegan en parte feito. A arquitectura industrializada xa existía no século pasado, pero foise abandonando. Agora estamos nun momento de retomala e para unha necesidade como esta, é unha boa resposta.

En canto aos materiais dos módulos, de que se comporá esa construción industrializada?

Máis que de materiais, eu falaría de sistemas. Se estamos baixo rasante, en contacto coa terra, loxicamente non convén utilizar madeira porque podrecería. Aí optimizamos solucións como o formigón, que ofrece unhas prestacións e un rendemento excelentes. Os conceptos contemporáneos de circularidad, pegada ecolóxica e redución das emisións de carbono están presentes por todas partes. Fuximos das modas fáciles. Non se trata de dicir que hoxe todo ten que ser de madeira, porque depende. Gústanos ser eficientes e moi selectivos. Se usamos madeira é porque é o material adecuado para ese uso; se utilizamos metal, é porque é o material óptimo. Sometemos a elección a unha análise científica.

E ademais do científico, a elección non responde a outros factores?

Hai materiais que teñen tamén unha dimensión emocional. Para nós, as sensacións da arquitectura son fundamentais. Construímos para as persoas, que temos relacións afectivas cos materiais e coa luz. A arquitectura debe ser optimista, amable e agradable. O que agora se chama arquitectura dos coidados, para que nos acolla e cóidenos. A madeira, por exemplo, prodúcenos afinidade emocional e unha sensación táctil agradable. A súa presenza, combinada coa luz e co noso marabilloso clima galego, permite crear interiores moi agradables e optimistas. Sempre fixemos arquitectura bioclimática militante, entendendo que a arquitectura tradicional ha tido unha enorme capacidade para aloxar á humanidade durante milenios en edificios moi agradables. Sen esquecer que os edificios teñen que ser específicos do seu clima. Nos últimos anos, pensouse que daba igual construír aquí que en Málaga ou en Minnesota. Non é así. O noso proxecto quere ser específico da Coruña.

Observaron obras similares noutras cidades? Que proxectos ou experiencias serviron para deseñar o modelo de Elviña?

Somos profesores na Facultade de Arquitectura, e iso obríganos a estar a estudar constantemente todo o que se fai. Participamos recentemente nalgún congreso sobre vivenda a nivel estatal e puidemos coñecer de primeira man o que están a facer outras comunidades como Cataluña, País Vasco ou Navarra, que están bastante ben xestionadas e desenvolvidas. Coñecemos o que se fai, o que se pode facer aquí en Galicia. Nese sentido, estamos ben situados para poder facer un proxecto realista e que chegue a bo porto nun prazo curto.

Cal é a idea social detrás da arquitectura no seu proxecto?

Facemos que a praza tradicional presida o conxunto arquitectónico. A idea é que non teñas que facelo todo dentro da túa pequena vivenda, senón que poidas saír a traballar e cambiar de ambiente, nun espazo onde ademais coñeces xente, relaciónasche e feixes unha vida máis rica e completa. O mesmo sucede nas vivendas máis estándar, onde tamén se potenciou a parte dos espazos sociais e de compartir, todo iso cunha relación moi rica coa natureza e os xardíns. De aí vén a idea profunda da arquitectura do proxecto, o clúster do recinto compartido, configurado en forma de prazas xardín. Son espazos que ofrecen lugares termodinámicos e achegan lugares de estancia complementarios aos que se abren os espazos sociais.

A contorna universitaria asóciase a estudantes, pero tamén hai investigadores, mozos profesionais ou traballadores. Teranse en conta eses distintos perfís e idades no deseño?

Si, entran e xa entraron na convocatoria. Era un desafío arquitectónico moi interesante porque ten unha parte que é residencia. Hai que preguntarse que pode ser hoxe unha residencia universitaria, entendida non só para o estudante habitual. É dicir, un público máis amplo de usuarios. Pero dentro das propias vivendas hai unha peza que son as vivendas colaborativas, onde entra outro tipo de usuario: alguén que pode estar a acceder por primeira vez a unha vivenda, unha persoa maior que vive soa ou un profesor visitante que atopa unha contorna onde socializar e atoparse con xente.

Isto como se traduce no deseño?

É un tipo de vivenda que fomenta sobre todo o común. Para nós, o común, o que fai cidade, é a estratexia que guía toda a arquitectura. Se vivimos na cidade é porque compartimos, e a forza e a potencia da cidade están no común: o espazo común, a paisaxe común e as relacións comúns. Iso é o que máis quere coidar o proxecto, o compartir e facer equipo.

Ao pensar en vivenda ou residencia para estudantes, tende a debuxarse un espazo de paso e con pouco espazo común.

Si, precisamente, entendemos que a vivenda e os espazos para habitar van moito máis alá de solucionar un programa concreto cun dormitorio e un baño. Puxemos moita énfase en dimensionar moi ben o estritamente necesario para poder xerar espazos complementarios e de socialización compartidos. Por exemplo, haberá lavanderías comúns, espazos de estar onde reunirse, zonas de estudo, espazos de coworking e de teletrabajo.

Entre os requisitos da convocatoria da Xunta, houbo algún aspecto que lles chamase especialmente a atención?

O bo número de vivendas para pór a disposición dos cidadáns. Quérense recoller as preocupacións contemporáneas, como que sexan vivendas moi eficaces enerxeticamente e desenvolver un urbanismo moi coidadoso coa contorna patrimonial e paisaxística. Non hai que esquecer que estamos en Elviña, un lugar onde aínda existen dúas escalas: a do pequeno núcleo orixinario, moi transformado xa polos edificios de maior densidade, e a do propio campus, con pezas moito máis grandes. O noso proxecto aposta por un coidado exquisito dos valores paisaxísticos e por unha proposta de urbanismo contemporáneo e sostible.

Isto recolle con atención preocupacións ambientais, segundo puido saberse.

Queremos controlar as temperaturas e evitar fenómenos como as illas de calor, así como os espazos sen temperar ou mal climatizados. Tamén coidamos os ventos, porque coñecemos ben os predominantes no verán e no inverno na zona. Despois de anos vivindo aquilo como profesores, coñecemos moi ben o lugar. Expuxemos exercicios para os nosos alumnos e alumnas aí durante anos. É un terreo archiconocido para nós.

Houbo un proceso de escoita aos futuros habitantes? Ou optaron por estudos e investigacións?

Levamos décadas estudando a vivenda, o que nos permite coñecer tamén a súa evolución. En función da túa traxectoria vital tes unha visión das cousas. Se aterraches neste ámbito durante a pandemia, a túa visión estará marcada pola angustia cidadá de estar encerrados durante o covid. Se chegaches fai vinte anos, as túas inquietudes serán as da sociedade e a vivenda de entón. Contamos con experiencias directas do mercado inmobiliario. No meu caso, fun tasador inmobiliario e falaba cada ano con moitísimas parellas e persoas que accedían a unha vivenda. Contábanme por que a buscaban, que lles gustaba e que non. A iso sumar noso labor como profesores, que nos mantén constantemente atentos ás novidades, as publicacións, as memorias e os congresos aos que asistimos. Hai moito coñecemento acumulado sobre o tema da vivenda, e é un traballo continuo desde hai moitos anos.